Algemeen Dagblad November 19. 2005

Gevaar uit de kraan

In Nederland worden steeds meer plastic waterleidingen aangelegd. Uit die buizen lekken verdachte stoffen, noteert Luuk Sengers.  

Vissen met twee geslachten, lesbische vogels en alligators met abnormaal kleine penissen: het effect van zogenaamde 'hormoonontregelaars' op dieren is onomstotelijk vastgesteld. Maar er zijn ook steeds sterkere aanwijzingen dat hormoonontregelaars een nadelige invloed hebben op de mens.

Uit kunststof waterleidingen lekken diverse verdachte chemicaliën in het drinkwater, hebben wetenschappers geconstateerd. Dit blijkt uit verschillende onderzoeken die recent in Europese laboratoria zijn uitgevoerd. De gevonden concentraties in de buizen, die tegenwoordig op grote schaal in woningen worden geïnstalleerd, zijn hoog genoeg om een bedreiging te vormen voor de gezondheid.

Eén van de gevonden stoffen - met de wetenschappelijke naam 4-tert-butylfenol - staat op de Europese lijst van chemicaliën die een negatief effect op de geslachtsontwikkeling bij mensen kunnen hebben. Die stoffen heten 'potentieel hormoonontregelend' (Verordening 793/93, lijst 4). De andere aangetroffen stoffen in het drinkwater zijn nooit onderzocht, maar behoren tot dezelfde groep verdachte fenolen. Het probleem is dat dit soort risicovolle stoffen niet op mensen kan worden getest, zodat het lastig is om te bewijzen dat ze daadwerkelijk schadelijk zijn voor de gezondheid.

De plastic buizen, waaraan de verdachte stoffen worden toegevoegd om ze slijtvaster te maken, worden steeds vaker aangelegd in Nederland. Het hoofdnet bestaat al voor de helft uit plastic, terwijl loodgieters in een op de drie gevallen kunststof buizen aanleggen in woningen. In naar schatting tien à twintig procent van de Nederlandse huizen liggen kunststof leidingen.

Een Deens onderzoek, dat verdachte chemicaliën aantrof, gebruikte onder meer plastic waterbuizen van de fabrikanten Uponor en Wavin, die ook in Nederland marktleider zijn. ,,Het is altijd interessant om nieuwe materialen te onderzoeken om te zien of ze problemen opleveren'', zegt Erik Arvin, over zijn initiatief tot het Deense onderzoek. ,,Al zou het natuurlijk beter zijn die materialen te testen vóórdat ze op de markt komen,'' voegt de hoogleraar waterleidinginstallaties aan de Technische Universiteit van Kopenhagen toe.

De Denen vonden tientallen chemicaliën die uit de buizen waren gelekt. ,,Het gros ervan hebben we nog steeds niet kunnen identificeren,'' zegt Arvin. ,,Maar onder de stoffen die we wél konden thuisbrengen waren 4-tert-butylfenol en opvallend veel stoffen die daar op lijken.'' Onderzoekers uit Duitsland en Noorwegen vonden vergelijkbare stoffen in drinkwater uit dezelfde types plastic buizen (HDPE, PEX, PVC).

Als het water zes uur in de leidingen stilstond, bleken de toegestane Deense grenswaarden voor de hoeveelheid fenolen in drinkwater - 0,5 microgram per liter - al overschreden te worden. De vervuiling bleek het grootst in dunne buizen met lauw, stilstaand water: een situatie die vergelijkbaar is met de leidingen in woningen. In de hoofdleidingen, waar het water snel en koel doorheen stroomt, is het probleem geringer.

Geert Scheys, die als lobbyist de waterbuisfabrikanten in Brussel vertegenwoordigt, wijst erop dat de leidingen met fenolen, gewoon zijn goedgekeurd. ,,Fenolen zijn niet per definitie gevaarlijk. In natuurlijke vorm zitten ze bijvoorbeeld ook in een kopje thee.'' Volgens hem zijn voor het Deense onderzoek nieuwe buizen gebruikt waaruit altijd meer stoffen lekken: oudere buizen zouden veiliger zijn.

De Amerikaanse wetenschapster Ana Soto is een stuk bezorgder over de resultaten van de wetenschappelijke studies uit Scandinavië en Duitsland. ,,Zelf heb ik van de hele lijst gevonden stoffen alleen 4 tert-butylfenol onderzocht. De maximale dosis die de Denen hebben gemeten - 6,6 microgram per liter - is hoog. Als je die dosis met menselijke cellen in een cultuur zet, beginnen ze in het proefbuisje te woekeren. Dit wijst duidelijk op een hormoonontregelende werking.''

Ana Soto is hoogleraar celbiologie in Boston (VS). Zij was de eerste die, zestien jaar geleden, ontdekte dat sommige plastics stoffen bevatten die vrouwelijk hormonen (oestrogenen) blijken na te bootsen. Sindsdien hebben wetenschappers verscheidene chemicaliën in het leefmilieu gevonden met gevolgen voor de geslachtontwikkeling bij dieren.

,,De industrie en de overheid hebben altijd gezegd dat de hoeveelheden die we aantroffen te klein waren om onheil aan te richten,'' zegt Soto. ,,Maar als het om de ongeboren vrucht gaat houdt die redenering geen stand. De foetus blijkt heel fragiel en gevoelig voor minimale schommelingen in de hormoonhuishouding.''

,,Wij zagen een abnormale ontwikkeling van borstklieren bij muizenpubers die als foetus kleine doses van de hormoonontregelaar bisfenol A toegediend hadden gekregen. De proefdieren werden zwaarlijvig en gingen bizar gedrag vertonen, terwijl we ze de kleinste dosis hadden gegeven die ooit is uitgetest! Japanse onderzoekers hebben berekend dat de dosis in ons onderzoek te vergelijken is met het niveau waarop mensen aan de stof zijn blootgesteld. Maar de effecten op de mens bewijzen is moeilijk, want op mensen kunnen we niet experimenteren.''

Zelfs blootsteling aan alledaagse hoeveelheden hormoonontregelaars kan de ontwikkeling van het geslachtsorgaan bij mannelijke baby's al verstoren, ontdekten Amerikaanse wetenschappers dit jaar. Moeders met hoge concentraties weekmakers in hun urine tijdens de zwangerschap bleken later opvallend vaak jongetjes te baren met een incomplete vermannelijking.

De jongetjes hadden minder goed ingedaalde teelballen en kleinere penissen in verhouding tot hun omvang. En de afstand van anus tot penis was bij opmerkelijk veel van de baby's te kort, wat een teken is van vervrouwelijking (bij vrouwen is de afstand tussen anus en genitaliën kleiner dan bij mannen). Bij ratten is vastgesteld dat deze afwijking op latere leeftijd de kans vergroot op onvruchtbaarheid, een lagere spermaproductie en, in sommige gevallen, teelbalkanker.

Hoe is het mogelijk dat stoffen die potentieel zó gevaarlijk zijn, in Nederland nog niet zijn opgemerkt?

Het Nederlandse keuringsinstituut Kiwa keurt en certificeert namens het ministerie van VROM drinkwaterbuizen die in Nederland op de markt komen. Maar Kiwa blijkt niet systematisch op hormoonontregelaars als fenolen te controleren. De methode die daarvoor nodig is (de 'gaschromatografie-massaspectronomie') gebruikt Kiwa slechts sporadisch.

,,Je vindt er allerlei stoffen mee, maar het is moeilijk om met honderd procent zekerheid te bepalen welke stoffen het precies zijn,'' verklaart Wim van de Meent, hoofd certificering van Kiwa. ,,Daarvoor zouden we de fabrikant met een waslijst aan vragen moeten overspoelen, terwijl de fabrikant graag snel uitsluitsel wil.''

,,Ik ben nog niet overtuigd van de ernst van het lekken,'' zegt Van de Meent. ,,Maar het is goed dat er discussie over komt. We kunnen bij Kiwa best naar fenolen zoeken - en dan zullen we ze ook wel vinden - maar dan moeten we daar een goede aanleiding voor hebben.''

Deze week wordt in het Europees Parlement gestemd over een heel nieuw evaluatiesysteem voor chemicaliën: REACH (Registratie Evaluatie Autorisatie Chemicaliën). De gevolgen van REACH zijn verstrekkend: tot nu toe waren het de overheden die moesten bewijzen dat chemische stoffen gevaarlijk zijn voordat ze deze konden verbieden. REACH draait de bewijslast om: voortaan moeten de fabrikanten van grondstoffen bewijzen dat hun producten veilig zijn voor mens en milieu. Anders mogen ze hun producten niet meer op de markt brengen.

Eerder dit jaar riepen ruim zestig wetenschappers politici in Europa op de productie en verspreiding van hormoonontregelende chemicaliën te verbieden. De onderzoekers hopen daarom dat de hormoonontregelaars ook onder het REACH-regime komen te vallen. Maar of dit ook zal gebeuren is allerminst zeker, aangezien de grote conservatieve fractie in het Europees Parlement pleit voor een afgeslankt REACH met minder stoffen, zodat de industrie niet te veel gehinderd wordt.

,,Hormoonontregelaars moeten in REACH komen,'' zegt een van de grondleggers van de wetgeving, de Belgische europarlementariër Bart Staes (Groen!). ,,Dan kunnen we eindelijk uitvinden wat nu precies de gezondheidsrisico's van die stoffen zijn. Drinkwater moet tenslotte zuiver blijven. We willen toch niet terug naar de Middeleeuwen toen alleen bier werd gedronken omdat water te vervuild was?''

De verspreiding van hormoonontregelende stoffen door drinkwater is opmerkelijk en verontrustend. Tot nu toe werd aangenomen dat de mens alleen sporadisch met deze stoffen in aanraking kwam via bijvoorbeeld cosmetica, medicijnen (zoals de anticonceptiepil) en plastic flessen. ,,Er wordt wél altijd veel ophef gemaakt over landbouwgif in het drinkwater,'' zegt de Deense hoogleraar Erik Arvin. ,,Waarom zouden we ons dan niet druk maken om de hormoonontregelaars?''

Waterleidingen

Waar worden waterleidingen van gemaakt? En wat is veilig? Een overzicht.

Lood

Loden waterbuizen geven kleine metalen deeltjes af, die zich in het lichaam ophopen. Jonge kinderen kunnen hier hersenschade aan overhouden.

Voor 1940 waren alle waterleidingen in Nederland van lood. Toen bekend werd dat lood gevaarlijk is voor de volksgezondheid werden de leidingen op grote schaal vervangen.

Koper

Koper is een veel voorkomende stof, die in geringe hoeveelheden essentieel is voor de gezondheid. Maar langdurige blootstelling aan grote hoeveelheden is schadelijk. Over de vraag of koper kankerverwekkend is, bestaat onenigheid.

In Nederland zijn de meeste loden leidingen vervangen door koperen, maar tegenwoordig ligt ook koper onder vuur.

Roestvrij staal

Leidingen van roestvrij staal komen vrijwel niet voor, maar zouden volgens deskundigen een veilig alternatief zijn.

Kunststof

Recent onderzoek laat zien dat kunststof buizen (PVC, PE, HDPE) stoffen afgeven, die het hormoonsysteem kunnen ontregelen.

Goud

Alleen gouden leidingen zijn honderd procent veilig. ,,Maar dan ontstaat er een ander probleem, namelijk dat mensen de buizen gaan opgraven.''zegt hoogleraar Erik Arvin.

De ontdekker

Ana Soto, hoogleraar celbiologie, was de eerste die ontdekte, dat sommige soorten plastic stoffen bevatten die net zo werken als het vrouwelijke hormoon oestrogeen. Deze stoffen ontregelen het hormoonsysteem en kunnen problemen veroorzaken in de seksuele ontwikkeling van jongetjes.

Dat dit soort stoffen blijken voor te komen in drinkwater uit plastic waterleidingen , baart Ana Soto grote zorgen.

"De menselijke foetus is heel fragiel en gevoelig voor minimale schommelingen in de hormoonhuishouding,'' zegt de Amerikaanse professor.

Ze is verbijsterd over de hoge concentraties van de stoffen. ,,Waarom lekken er trouwens zovéél verschillende fenolen uit de drinkwaterbuizen? En dan nog wel in zulke hoge concentraties. Kunnen de buizenfabrikanten zich niet beperken tot één gevaarlijke stof?